به چه کسی باهوش می گوئیم؟

کسی که معلومات زیادی دارد؟

ولی ما کامپیوتر را به خاطر داشتن اینهمه اطلاعات باهوش نمی دانیم.

کسی که سرعت عمل دارد؟

سریع بودن الزاما معنای هوش نمی دهد.

به گمان من با کمی تسامح شاید بشود گفت کسی که از بالا نگاه می کند ( کلی نگر است ) را می توان باهوش نامید.

یعنی آدمی که فقط نوک دماغش را نمی بیند و مسائل را در کلیت آن نگاه می کند.

حالا نمی دانم چطور از اینجا می توانم بپرم به بحث « شادی »

اگر کسی باهوش است پس حتما آنقدر هم باهوش هست که بتواند زندگی اش را طوری بسازد که شادمانه و رضایت بخش باشد. یعنی آنقدر باهوش هست که هم مفید باشد و هم از زندگی اش لذت ببرد.

اگر کسی نتواند با جهان کنار بیاید یعنی آنقدر باهوش نیست که زبان جهان را بفهمد. شاید آن پیرمرد روستایی ساده دل ، باهوشتر است که پارادایمی را یافته تا بتواند سرخوشانه زندگی کند. کاری که خیلی ها با کلی ثروت و مدرک و تلاش ، نتوانسته اند.

البته که حساب لودگی و شادی های سطحی از این شادی جداست. یعنی هرکس هم که شاد باشد لزوما باهوش نیست. اما آن احساس رضایتی که در شادی تجلی پیدا می کند ( و شاید اسم دیگرش خوشبختی است ) چیزی نیست که بشود به این سادگی از کنارش گذشت.

پس می شود گفت که کسی که شاد نیست حتما آنقدر هوشمند نبوده است که بتواند راهی برای رضایت درونی و دلیلی برای لبخند زدن پیدا کند.

اگر شاد نیستی ، یعنی به اندازه ی کافی باهوش نیستی.

برای همین است شاید که ویل دورانت می گوید:     شادی از خرد عاقلتر است

زمان چیست ؟ سوال بزرگی است که نمی شود از کنارش به سادگی گذشت. وقتی به این سوال فکر می کنیم باید ابتدا مرادمان را از آن روشن کنیم.

 جهان از ابتدای خلقت یک زمان دارد. هر انسانی هم از ابتدای تولد تا لحظه مرگ یک زمان دارد. همه اشیا و موجودات برای خودشان یک زمان دارند.

پس ما موجودات زمان مندی هستیم در درون یک زمان کلی.

تقریبا چیزی مثل دانه های یک زنجیر. هرکدام از این دانه ها بخشی از زمان هستند اما هیچ دانه زنجیری به تنهایی ، زنجیر به حساب نمی آید.

حالا تصور کنید که یکی از این دانه های زنجیر ، برگردد و از ما بپرسد که زنجیر چیست؟ چه جوابی باید بدهیم؟

حقیقت این است که ما در جهان خارج، چیزی به نام زنجیر نداریم. زنجیر مفهومی است که ما ساخته ایم. در عالم واقع اگر بخواهیم درست بگوییم این ، مجموعه ای از دانه های زنجیر است. برای این که هربار مجبور نباشیم بگوئیم « آن مجموعه ای از دانه های زنجیر را بیاور » یک اسم برایش گذاشته ایم ولی عملا چیزی به عنوان زنجیر کلی وجود ندارد.

اگر این مدل استدلال را بپذیریم ، ناچار به این حکم می رسیم که پس زمان هم ( همان زمان کلی ) وجود ندارد. ما آن را انتزاع کرده ایم.

پس به دانه زنجیر هم باید گفت که زنجیر خود تویی. خودت را از بالا تماشا کن. تو نقطه ای هستی که گذشته و آینده در تو جمع شده اند.

ولی معلوم نیست که این پاسخ ، دانه زنجیر را قانع خواهد کرد یا نه !

اگر از کسی بپرسید که زمان چیست و او بگوید که:

من خودم زمان هستم

ریشخندش نمی کنید؟

وقتی به تقابل دین و فلسفه می اندیشیم ، پیش از همه نام گالیله به خاطرمان می آید و اینکه ارباب کلیسا مجبورش کردند تا حرف خود را پس بگیرد.

اما جواردیانو برونو ، فیلسوف بزرگ ایتالیایی بیش از همه کس لیاقت این جایگاه را دارد. او بود که بر اندیشه اش ایستاد و بر سر آتش رفت. گاهی می اندیشم که چرا خداوند - همچنان که برای ابراهیم کرد – آتش را بر برونو سرد نکرد؟

یعنی خدا همراه کشیشان بود؟ نکند خدا هم از فلسفه دل خوشی ندارد؟ این موجودات سمج و فضول که دست از سر معنای بودن هم برنمی دارند ، نکند در چشم خداوند هم ناخوشایند می آیند؟

***

حالا بیائید سعی کنیم از دریچه چشم کشیشان به ماجرا نگاه کنیم.

اگر بزرگان کلیسا حرف گالیله را می پذیرفتند که زمین به دور خورشید می گردد ، چه ضرری برایشان داشت؟ چرا به خاطر این مساله که امروز برای ما چیزی بی اهمیت است اینقدر عصبانی شدند؟ اینهمه خشم از کجا می آید؟

پرسش مهمی است.

به باور من ، درست این است که کشیشان ، دغدغه ی حقیقت یا حتی همان علم نادرست را هم نداشتند. آنچنان که برتراندراسل هم گفته است در هیچ کجای دنیا برای حمایت از 4=2+2 کسی تظاهرات نمی کند. دفاع راستین از اندیشه ، با خودش خشم به همراه نخواهد آورد.

اگر خشمی هست ، به خاطر ترس از دادن چیزی است. و در مورد کلیسا آنها می خواستند که مرجع همه چیز باشند.

گالیله و برونو و دیگرانی که آتش خشم کلیسا را برمی افروختند ، ملاک و مقیاسِ درستی و نادرستی گزاره هایشان را از تطابق با عالم واقع می گرفتند و پاسخ پرسش هایشان را از طبیعت می خواستند.

و این ، کلیسا را از مقام ارجاع و اقتدار می انداخت.

بزرگترین گناه آنها همین بود.

پی نوشت: راستی کار کدام یک درست تر بود؟ گالیله که به راه مصلحت رفت و حرفش را پس گرفت؟ یا برونو که حقیقت را ترجیج داد و بر سر حرفش ایستاد و جان داد؟ حقیقت یا مصلحت ؟

بزرگترین ادعای فلسفه این است که:

 انسان ، به تنهایی ، و فقط با کمک حس و عقل ، می تواند راه خود را بیابد.

نه عرفان

نه دین

نه کلام

نه  اسطوره ها

هیچ کدام این ادعا را قبول ندارند.

متاسفانه برای حرکت به سمت دموکراسی ، پیش از هرچیز ، باید تکلیف خودمان را با این ادعا روشن کنیم.

می تواند یا نه؟

بچه که بودم شبها ساعتها به آسمان خیره می شدم. ستاره ها برایم عجیب ترین چیز جهان بودند.

چند سال بعد که به مدرسه رفتم به این نتیجه رسیدم که اعداد پیچیده ترین مساله ی جهان هستند.

چند سال بعد اشعار جای اعداد را گرفتند و برایم افسون شعر سحرانگیزترین پدیده ی جهان شد.

به بلوغ که رسیدم ، زن ها به چشمم شگفت انگیزترین چیز جهان آمدند.

وقتی به فلسفه دچار شدم ، وجود به گمانم جدی ترین سوال جهان شد.

حالا که دارم می نویسم ، شگفت انگیزترین ، اساسی ترین ، مهم ترین و پیچیده ترین مساله ی جهان ، زبان است.

فقط کاش می شد بدانم وقتی دارم می میرم ، بزرگترین سوالم چه خواهد بود؟

آنچه که بسیاری از بزرگان ما را به آن فراخوانده اند « سکوت» است.

اما هرکجا که سفارش به سکوت شده ،همیشه منظور و مقصود آن ، تنها « در کام کشیدن زبان » است ، به معنای کنش ارزشمندی که اجازه نمی دهد هر صوتی بیهوده از دهان انسان خارج شود.

پرسش ژرف اما این است که آیا انسان ساکت، در آن هنگام که لب از سخن گفتن فرو می بندد، می تواند ذهنش را هم از پردازش بازبدارد؟

به گمانم اگر بخواهیم منظور حکمای گذشته را به زبان روشن تری بیان کنیم باید اینگونه بگوئیم که :

منظور از سکوت ، به عنوان مقامی ارجمند ، بازداشتن ذهن ، از خیال و اندیشه و تفکر، در مفاهیم عادی زندگی روزمره است. به نوعی از اندیشه به معاش دست کشیدن. برای لحظه ای از سگال و فکر ترقی و بهبود بازماندن. آنچه که من آن را « سکوت ذهنی » می نامم.

در آن لحظه است که انسان در خود فرو می رود و درون خود را لمس می کند و به آن دست می کشد.

                  ***

اگر از من بپرسید که این چگونه ممکن است؟ نمی توانم برایتان شرح بدهم.

اگر بپرسید که آیا خودت می توانی؟ پاسخ من مثبت است.

اما نمی دانم که آیا شما پاسخ مرا باور می کنید؟!

درس امروز مکتب اگزیستانسیالیسم است. استاد سخنش را به مفهوم کارکرد اصالت وجود می رساند و بعد بحث ایدئولوژی پیش می آید. استاد می پرسد: «دین بدون ایدئولوژی چه کارکردی دارد؟ اصلا خدای بی خاصیت ارسطویی چه فایده ای می تواند داشته باشد؟»

از پشت سر استاد رشته کوه های البرز پیداست که قله هایش از برف سفید است و باوقار بر بالای شهر تهران جاگرفته.

من می اندیشم که اگر این مدل نگاه کردن به خدای ارسطو (محرک نامتحرک اول) درست باشد، در مورد این کوه ها هم صادق است.

اما کدام یک از ما موقع تماشای کوهی بلند با گیسوان سپید برفی اش به خاصیت کوه اندیشیده ایم؟

نمی شود آن خدای بزرگ را هم ، نه به خاطر فایده ای که دارد بلکه فقط به خاطر خودش ، به خاطر شکوهش ، دوست داشت؟

خیلی از مشکلات و گرفتاری ها، دقیقا به خاطر ندانستن یا درست ندانستن «تضادها» شکل می گیرند. در حالی که بسیاری از مفاهیم با درک نقطه مقابل آن قابل شناسایی هستند. دانستن مفهوم روز بدون شب یا ثروت بدون مفهوم فقر و یا سرما بدون مفهوم گرما تقریبا برای ما غیرممکن است.

معمولا ما نفرت را به عنوان نقطه مقابل عشق تصور می کنیم. در حالی که مقابل عشق ، بی تفاوتی است. عشق از توجه بیش از حد به موضوع خاصی شکل می گیرد و نقطه مقابل آن اهمیت ندادن است.

درک همین یک نکته ساده ، تاثیر شگفت انگیزی در وضعیت و مدل نگاه ما خواهد داشت.

اما متضاد عقل چیست؟

جواب ساده آن جهل است اما به گمان من چندان درست نمی آید. جهل نسبت به چیزی بازهم تقلای ذهنی را نسبت به آن مفهوم در خود نهفته دارد. اگر عقل را انجام نظام مند و حساب شده ی امور (چه نظری چه عملی) بدانیم ، آنوقت خشونت ، به معنای رفتار خالی از تامل و دقت ، کاملا نقطه مقابل آن خواهد بود.

از این دست کلمات و مفاهیم در زبان و اندیشه ما کم نیستند که به تدبیر و بررسی موشکافانه تری نیاز دارند. شاید به یک فرهنگ یا لغت نامه ویژه در مورد تضادها احتیاج داشته باشیم.